مطالعات کتابداری و علم اطلاعات

چکیده نظریه‌ی ترکیبات اطلاعات: عمق و گستره‌ی (ابعاد شناختی و کاربردی) اطلاعات در ترکیبات اطلاعات



دکتر غلامرضا حیدری



چکیده:

هدف: هدف این پژوهش، نشان دادن جایگاه اطلاعات و قدرت قبض و بسط و رفت و برگشت ترکیبات اطلاعات در هر دو فضای کلی و عمومی در جامعه‌ی اطلاعاتی و به خصوص در بستر جزئی و تخصصی در علم اطلاعات و دانش‌شناسی است.

روش‌شناسی: عمق و گستره‌ی یک حوزه‌ی موضوعی از زوایای مختلف قابل بررسی است. بررسی یک مفهوم از طریق ترکیبات و کلماتی که با آن هم‌نشینی و هم‌آیندی دارند، یکی از این روش‌هاست. طرح این نظرگاه، ضمن متکی بودن به نوشتجات و مطالعات پژوهشگر، بیشتر حالت مکاشفه‌ای دارد.

ضرورت و نوآوری: عمق، گستره و جایگاه مفهوم اطلاعات را می‌توان از طریق ترکیبات موجود و همراه آن، تا حدود زیادی روشن و پی‌گیری کرد. در این راستا، در نوشتار حاضر به شکل خلاقانه‌ای انواع ترکیبات اطلاعات، مورد بررسی و موشکافی قرار گرفته است. این نوع نگاه به اطلاعات حاصل دغدغه‌ای درونی و مطالعه‌ی مستمر و طولانی، تأمل، و نوعی کشف و شهود درباره‌ی جایگاه اطلاعات است.

یافته‌ها و نتیجه‌گیری: قبض و بسط ترکیبات موجود، جامعیت بخشیدن به این ترکیبات، تحلیل آن‌ها و توجه به اطلاعات به عنوان کانون و مرکز ثقل این ترکیبات، پیغام‌ها و استلزامات زیادی برای تمامی ابعاد شناختی و کاربردی حوزه‌ی علم اطلاعات و دانش‌شناسی (علم و مدیریت اطلاعات) خواهد داشت.

کلیدواژه‌ها: جایگاه اطلاعات، ترکیبات اطلاعات، قلمرو اطلاعات، کاربرد اطلاعات، روابط میان رشته‌ای اطلاعات، موانع اطلاعات.

چکیده هدف: خلق دانش و جریان آن در سازمان های پروژه‌محور ویژگی‌های منحصر به فردی دارد و ممیزی دانش خلق شده در این سازمان‌ها نیز با سایر سازمان‌ها تفاوت چشمگیری دارد. از سوی دیگر، ممیزی دانش در موفقیت مدیریت دانش در سازمان‌های پروژه-محور نقش اساسی دارد؛ هدف از پژوهش حاضر، بررسی میزان اهمیت و میزان رعایت مؤلفه‌های ممیزی دانش شناسایی شده در این نوع از سازمان‌ها است.
روش: پژوهش حاضر، پژوهشی کاربردی با رویکردی کمّی است که از طریق مطالعه موردی و روش پیمایش به بررسی وضعیت و اهمیت مؤلفه‌های ممیزی دانش در چهار پژوهشگاه پروژه‌محور (پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، پژوهشگاه صنعت نفت، پژوهشگاه نیرو و پژوهشگاه فضایی ایران) می‌پردازد. داده‌های پژوهش از طریق مراجعه به 220 نفر از مدیران پروژه، کنترل پروژه و مدیریت دانش این چهار پژوهشگاه گردآوری شده است.
یافته‌ها: در وضعیت موجود، مؤلفه ارزش‌گذاری دانش با میانگین 2.61 و مؤلفه تحلیل نیاز دانش با میانگین 2.56 از بالاترین میزان توجه برخوردارند و در حالت آرمانی نیز مؤلفه‌های تحلیل موجودی دانش (4.287) و ارزش‌گذاری دانش (4.28) باید مورد توجه قرار گیرند.
نتیجه‌گیری: تاکید بر ارزش‌گذاری دانش، تحلیل نیاز و موجودی دانش نشان می‌دهد که اهمیت دارایی‌های دانشی در سازمان‌های پروژه‌محور، تابع میزان ارزش افزایی و پاسخگویی آنها به نیازمندی‌هاست. برخلاف سازمان‌های دیگر، الزاماً وجود دانش و حجم انباره دانش مورد توجه نیست. این امر توجه به مؤلفه‌های ممیزی دانش بر اساس میزان اهمیت و وزن این مؤلفه‌ها در سازمان‌های پروژه‌محور، در تدوین مدل ممیزی دانش چنین سازمان هایی را نیز توجیه می‌کند.
کلمات کلیدی ممیزی دانش، مولفه های ممیزی دانش، مدیریت دانش

چکیده چکیده

هدف: کتابخانه‌های دانشگاهی جهت همگام شدن با تحولات روز، رویارویی مؤثر با آن‌ها و حفظ جایگاه خود در شرایط رقابتی کنونی، نیاز به تصویری نزدیک به واقعیت از آینده خود دارند تا بر اساس آن بتوانند برنامه ریزی و تصمیم گیری درستی به عمل آورند. داشتن چنین تصویری معمولا از راه مطالعاتی نظام‌‌مند درباره‌‌ی آینده امکان پذیر می-باشد. پژوهش حاضر بر آن است تا ضمن مرور مطالعات مرتبط به آینده‌ی کتابخانه‌ها در ایران و جهان و تبیین شکاف پژوهش، به مطالعه، مرور و تلخیص نیروهای پیشران پیشنهادی پژوهشگران برای آینده کتابخانه‌های دانشگاهی بپردازد.

روش‌شناسی: تحقیق حاضر با استفاده از روش مرور نظام مند انجام گرفته است. بدین منظور، پژوهش‌های مرتبط در پایگاه‌های اطلاعاتی ملی و بین‌المللی، استخراج و بررسی شدند و در نهایت 29 اثر مورد تحلیل قرار گرفت.

یافته‌ها: از مرور پژوهش‌ها ، فهرست 112 نیروی پیشران کاندید موثر بر آینده کتابخانه های دانشگاهی در هشت بُعد متشکل از شش بُعد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناوری، قانونی و زیست محیطی (برای بررسی محیط خارجی) و دو بُعد «ساختاری و مدیریتی» و «ماهیت و خدمات کتابخانه» که ناظر بر محیط درونی هستند، استخراج گردید. همچنین مشخص شد که مطالعه کتابخانه‌های دانشگاهی از منظر آینده پژوهی و فرآیند تدوین سناریوهای ارجح در آینده این کتابخانه ها خلأ پژوهشی امروز است.

نتایج: مدیران و کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی ناگزیرند برای مانایی سازمان خود در مقابل تغییرات محیطی، تحولات حاصل از فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، و پاسخگویی موثر به انتظارات جامعه دانش بنیان، برنامه‌ای راهبردی و آینده نگر تدوین نمایند. اولین گام دراین مسیر، تشخیص و شناسایی نیروهای پیشران و تأثیرگذار بر آینده کتابخانه های دانشگاهی و تلاش برای تدوین سناریوهای مرتبط با آنها است که ازطریق آینده پژوهی می‌تواند صورت پذیرد

چکیده هدف: هدف این مقاله تعیین میزان تأثیر انواع فرهنگ سازمانی بر اساس چارچوب ارزش های رقابتی کمرون و کویین بر خلق دانش در کتابخانه‌های عمومی کرمانشاه می‌باشد. روش ­شناسی: پژوهش حاضر از نظر گردآوری داده‌ها پیمایشی است و از نظر سطح تحلیل، توصیفی است. جامعه پژوهش را مدیران و کارکنان اداره کل و کتابخانه‌های عمومی شهر کرمانشاه که تعداد آنان 87 نفر بود تشکیل داد. برای گردآوری اطلاعات مربوط به مبانی نظری و پیشینه پژوهش از روش‌های کتابخانه‌ای و برای پاسخگویی به سؤالات پژوهش از روش میدانی استفاده شد. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه بود. سؤالات در قالب پرسشنامه خلق دانش سازمانی و ابزار ارزیابی فرهنگ سازمانی در مقیاس لیکرت ارائه گردید. متوسط آلفای کرونباخ برای سنجش پایایی پرسشنامه خلق دانش 90/0 و پرسشنامه فرهنگ سازمانی 81/0 بود. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای Excel، spss25 و  Amos استفاده شد. یافته ­ها: بین فرهنگ سازمانی و خلق دانش با توجه به مقدار همبستگی چندگانه (83/0) رابطه مثبت و معنادار وجود داشت. نتایج تحلیل رگرسیونی نشان داد فرهنگ بازار و فرهنگ بومی با اثر رگرسیونی 8/22 بیشترین اثر را بر خلق دانش داشتند، مدل نهایی برازش شده دارای ضریب تعیین 70/0 بود. نتایج آزمون رتبه میانگین‌های فریدمن نشان داد فرهنگ سلسله‌مراتبی نسبت به سایر انواع فرهنگ از رتبه میانگین بالایی برخوردار بود و جهت توجه به سمت ترکیب و درونی‌سازی دانش بود. نتایج تجزیه مسیر نشان داد فرهنگ بازار ببیشترین اثر مستقیم بر خلق دانش داشت. فرهنگ بومی، فرهنگ ادهوکراسی و فرهنگ سلسله‌مراتبی اثر غیرمستقیم بر فرایند خلق دانش داشتند. با توجه به نتایج تجزیه مسیر چارچوب تجربی پژوهش ارائه گردید. نتیجه­ گیری: فرهنگ بازار بیشترین تأثیر بر خلق دانش در کتابخانه‌های عمومی دارد. این نوع فرهنگ رقابتی و نتیجه‌گراست. سبک رهبری مبتنی بر رقابت سازنده و تأکید استراتژیک بر مزیت رقابتی و برتری در بازار است، لذا انطباق و سازگاری کتابخانه با محیط بیرون و سازگاری محیط با نیازهای سازمان ضرورت دارد. از سوی دیگر در رابطه با فرایند خلق دانش جهت توجه به سمت اجتماعی‌سازی و بیرونی‌سازی دانش است. این وضعیت با نظریه نوناکا و تاکوچی که بر اهمیت دانش پنهان در فرایند دانش‌آفرینی تأکید دارد و بیرونی‌سازی دانش را فرایند اصلی خلق دانش بیان می‌کنند، مطابقت ندارد.

چکیده هدف: ارزیابی میزان تطابق کتابخانه­های مرکزی دانشگاه­های ایران با معیارهای کتابخانه سبز روش ­شناسی: پژوهش کاربردی و با روش پیمایشی ارزیابانه انجام شده است. برای گردآوری اطلاعات از پرسشنامه محقق ساخته­ای که با استفاده از چک لیست استاندارد لید و نظرات صاحبنظران کتابداری و اطلاع رسانی و حوزه محیط زیست شامل 103 معیار در هفت بخش تدوین شده بود، استفاده شد. جامعه پژوهش مدیران کتابخانه­های مرکزی دانشگاههای وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، و  دانشگاه آزاد اسلامی کشور ایران شامل 186 کتابخانه بود. یافته­ ها: کتابخانه­ها از نظر رعایت معیارهای کتابخانه سبز در بخش ساختمان و تجهیزات، مدیریت و برنامه­ریزی، ایجاد انگیزه و تعهد در کتابداران، مجموعه­سازی و حفاظت، سازماندهی و اشاعه اطلاعات و آگاهی­رسانی و مشارکت و پشتیبانی از برنامه­های ملی و بین­المللی وضعیت متوسطی دارند و بین سه گروه کتابخانه­های مرکزی دانشگاه­های وزارت علوم، بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی از نظر رعایت این معیارها تفاوتی وجود ندارد. نتیجه­ گیری: با توجه به اهمیت احداث ساختمان­های سبز ، در احداث ساختمان کتابخانه­های دانشگاهی نیز به این مبحث توجه بیشتری شده است . مدیریت کتابخانه­های دانشگاهی بخشی از مدیریت یک مؤسسه آموزشی محسوب می‌شوند و مدیریت و برنامه­ریزی در کتابخانه­های دانشگاهی تابع سیاستهای مدیریت دانشگاه است . به همین دلیل تا زمانی که دانشگاه رویکرد پایدار در مدیریت خود نداشته باشد، این رویکرد در مدیریت کتابخانه نیز منعکس نمی­شود. نقش مدیریت در ایجاد انگیزه و تقویت تعهد کارکنان به حفظ محیط زیست در هرسازمانی قابل توجه است. نتیجه ارزیابی این معیار به انگیزه و تعهد خود مدیران نیز برمی­گردد و نشان­دهنده اهمیت این موضوع از نظر آن­ها می­باشد که بر روند مدیریت و برنامه­ریز ی آنها برای کارکنانشان نیز تاثیر مثبت می­گذارد. گردآوری و حفاظت منابع رقومی، توجه به اثرات زیست محیطی سیاستهای حفاظت از منابع کتابخانه و گردآوری منابع حوزه محیط زیست از جمله الزاماتی است که در کتابخانه سبز ضروری به شمار می­رود. توجه به مسائل زیست محیطی در برنامه­ریزی آموزشی و پژوهشی دانشگاه می­تواند منجر به فعالیت کتابخانه نیز در این حوزه بشود. در ارزیابی کلی از میزان مشارکت و پشتیبانی کتابخانه­ها از برنامه­های ملی و بین المللی حفاظت محیط زیست و توسعه پایدار باید اذعان داشت که طبق یافته­ها، وضعیت این معیار متوسط ارزیابی می­شود که نشان­دهنده آگاهی و علاقه نسبی مدیران کتابخانه به مسائل مربوط به توسعه پایدار و حفاظت از محیط زیست و مشارکت در این فعالیتها می­باشد.

چکیده هدف: هدف اصلی نوشتار حاضر تعیین عناصر آمیخته ترفیع و رتبه‌بندی و امتیازدهی به کتابخانه‌های دیجیتال ایران برحسب استفاده از این عناصر است. روش ­شناسی: این پژوهش توصیفی و از نوع پیمایشی بوده و هدف آن کاربردی است. ابزار گردآوری داده ها سیاهه وارسی ( چک لیست) است که پس از انجام مطالعات اسنادی و میدانی، چک لیست آمیخته ترفیع تدوین و ازطریق روایی محتوایی مهم‌ترین ابزار آمیخته ترفیع کتابخانه‌های دیجیتال ایران بر اساس معیار شناسایی شده  و به عنوان جامعه آماری به شکل سرشماری از آن استفاده شده است نقطه سپس هر یک ازکتابخانه ها بر اساس امتیاز آن ها در استفاده از مولفه ها ی ترفیع، مورد ارزیابی قرار گرفته. یافته ­ها: یافته ها نشان می‌دهد که کتابخانه دیجیتال تبیان و کتابخانه دیجیتال علوم و فناوری اطلاعات ایران با 44 امتیاز بالاترین رتبه و کتابخانه دیجیتال پژوهشگاه نیرو با 6 امتیاز کمترین رتبه استفاده از عناصر ترفیع را دارند. کتابخانه‌های دیجیتال ایران به‌صورت میانگین 3/26 درصد ویژگی از 49 ویژگی آمیخته ترفیع را دارا هستند؛  عامل تبلیغات با میانگین 9.07  درصد ویژگی از 14 ویژگی؛ عامل روابط عمومی با میانگین 10.07 درصد ویژگی از 12 ویژگی و عامل ترویج با 7.09  درصد ویژگی از 12 ویژگی را  در این کتابخانه ها داشتند. تبلیغات آنلاین با میانگین 99/0 بالاترین رتبه در تبلیغات، کاتالوگ‌های تخصصی با کسب 8/0  امتیاز بالاترین میانگین روابط عمومی و نمایش محصولات جدید در سایت با 88/0 بالاترین امتیاز در عامل ترویج  بوده است. نتیجه­ گیری: نتایج تحقیق حاضر، نشان دهنده موارد ترفیع شناسایی شده و تعیین عناصر ترفیع برای کتابخانه های دیجتال ایران است و میزان استفاده آنها از این عناصر را مورد بررسی قرار داده؛ همپنین این تحقیق به رتبه بندی کتابخانه های دیجیتال ایران بر اساس استفاده از عناصر آمیخته ترفیع پرداخته است تا بر اساس این نتایج بتواند به مدیران کتابخانه های دیجیتال ایران برای تصمیم‌گیری و سیاست گذاری بهتر درمورد شناسایی و اولویت‌بندی ابزارهای آمیخته ترفیع مناسب کمک کند، توجه به آمیخته ترفیع در قالب متغیرهای تبلیغات، روبط عمومی و ترویج به نحو شایسته‌ای جهت تأمین و تضمین موفقیت کتابخانه‌های دیجیتال برای رؤیت‌پذیری بیشتر و ارائه خدمات بهتر برای مراجعان طراحی شده است.

چکیده هدف: هدف این پژوهش بررسی میزان حضور و فعالیت نویسندگان و پژوهشگران پرتولید ایرانی حوزه پرستاری در شبکۀ اجتماعی علمی ریسرچ گیت و پایگاه مدیریت منابع مندلی، بر اساس شاخص های آلتمتریکس حاصل از پایگاه علمی اسکوپوس است.
روش پژوهش: پژوهش حاضر یک پژوهش کاربردی و از نوع پیمایشی توصیفی است که به روش علم سنجی و با رویکرد آلتمتریکس صورت گرفته است. جامعه آماری پژوهش شامل نویسندگان و پژوهشگران پرتولید ایرانی حوزه پرستاری هستند که در بازه زمانی 2000-2019 مدرک نمایه شده‌ای در پایگاه اسکوپوس داشته اند. 158 نفر از این نویسندگان توسط پایگاه اسکوپوس معرفی و مورد بررسی قرار گرفته اند. به‌منظور تحلیل داده ها، علاوه بر آماره های توصیفی، در بخش آمار استنباطی به کمک نرم افزار اکسل و اس‌پی‌اس‌اس، از آزمون همبستگی بین شاخص های آلتمتریکس در ریسرچ‌گیت و مندلی با پایگاه‌ علمی اسکوپوس استفاده گردیده است.
یافته‌ها: نتایج نشان می دهند که بین شاخص های نمره آرجی، علاقه مندی، استنادات، توصیه شده ها، خوانندگان و انتشارات در ریسرچ گیت با شاخص‌های مورد بررسی در پایگاه اسکوپوس رابطه‌ معناداری وجود دارد. اما بین شاخص دنبال شوندگان ریسرچ گیت با شاخص های اچ ایندکس و استناد دریافتی در اسکوپوس رابطه‌ معناداری وجود ندارد. بجر رابطه نمره آرجی در پایگاه ریسرچ گیت با شاخص های انتشارات، استنادات و نمره اچ ایندکس در مندلی، در سایر موارد ارتباط معناداری بین شاخص های آلتمتریکس این دو پایگاه وجود دارد. همچنین بجز رابطه دنبال کنندگان در مندلی با شاخص اچ ایندکس در پایگاه اسکوپوس، در سایر موارد بین شاخص های آلتمتریکس دو پایگاه مزبور رابطه معناداری وجود دارد.
بحث و نتیجه گیری: با توجه به ارتباط معنادار میان شاخص های آلتمتریکس شبکه های اجتماعی با شاخص های پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس، بحث حضور و فعالیت نویسندگان و پژوهشگران در شبکه‌های اجتماعی علمی باید با جدیت و اهمیت بیشتری دنبال شود

چکیده مقدمه: مهارت‌های ارتباطی لازمه بقا و ادامه حیات انواع سازمان‌ها از جمله کتابخانه‌ها است و به کارگیری مناسب آن در محیط کتابخانه‌ها از ویژگی اساسی حرفه کتابداری است که می‌تواند حتی بر مهارت‌های مدیریتی کتابخانه‌ها نیز اثر‌گذار باشد. . پژوهش حاضر با هدف " میزان تاثیرگذاری مهارت‌های ارتباطی بر مهارت‌های مدیریت کوانتومی کتابداران و نقش آن بر چابکی کتابخانه‌ها" انجام شده است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نظر روش توصیفی- تحلیلی و مدل‌یابی مبتنی بر الگوی معادلات ساختاری است. جامعه پژوهش کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه علوم پزشکی کشور می‌باشند. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه‌های مهارت‌های ارتباطی بارتون جی. ای )2006(، مدیریت کوانتومی نظری و بصراوی (1394) و چابکی سازمانی شریفی و ژانگ(2010) می‌باشد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد میزان تأثیر مهارت‌های ارتباطی بر مدیریت کوانتومی از سطح میانگین فرضی 3 بالاتر است. همچنین میزان تأثیر مهارت‌های ارتباطی بر چابکی سازمانی نسبت به میزان تأثیر مهارت‌های کوانتومی بر چابکی سازمانی بیشتر بوده است. آنچه از مدل نهائی استنباط شده است حاکی از این بود که ضریب مسیر تأثیر مهارت ارتباطی بر مدیریت کوانتومی، برابر با 87/0 r= و نسبت به ضریب مسیر تأثیر مهارت ارتباطی بر چابکی کتابخانه‌ها که برابر با 72/0 r= بیشتر بوده است. همچنین در مدل نهائی مشخص شده است در مولفه‌ مهارت‌های ارتباطی مهارت شنودی با بار عاملی استاندارد 96/0 r= ، نسبت به مولفه کلامی بار عاملی استاندارد 93/0 r= و مولفه بازخورد بار عاملی استاندارد 77/0 r= تأثیرگذارتر بوده است. در مولفه‌ مهارت‌های مدیریت کوانتومی نیز اعتماد با بار عاملی استاندارد 94/0 r=و دیدن با بار عاملی استاندارد 91/0 r= نسبت به سایر مهارت‌های مدیریت کوانتومی بیشترین تأثیر و مولفه عمل با بار عاملی61/0 r= و مولفه احساس با بارعاملی 64/0 r= کمترین تأثیر را بر چابکی سازمانی گذاشت. در مولفه چابکی سازمانی نیز پاسخگویی با بار عاملی استاندارد 95/0 r=و انعطاف با بار عاملی استاندارد 89/0 r=نسبت به سرعت با بار عاملی استاندارد 75/0 r=و شایستگی با بار عاملی استاندارد 63/0 r= بیشترین تأثیر را از مهارت‌های ارتباطی و مهارت‌های مدیریت کوانتومی می‌پذیرفت.
نتیجه‌گیری: با توجه به تأثیر مثبت مهارت‌های ارتباطی و ماهیت پیچیده فرآیند ارتباط توسعه مهارت‌های ارتباطی بین فردی کتابداران بنا بر نیاز حرفه‌ای ضروریست تا کتابداران با بهره‌گیری از مهارت‌های ارتباطی در مدیریت کتابخانه‌ها فعالیت‌های خود را به سمت پویایی و چابکی پیش ببرند.