مطالعات کتابداری و علم اطلاعات

چکیده سال‌ها است که در این کشور به مناسبت بزرگداشت مقام معلم هر ساله در روز 12 اردیبهشت که مصادف با شهادت آیت‌الله مطهری نیز هست، مراسمی برگزار می‌شود و اهل علم و کتاب و سخن و آموزش سخنانی در این رابطه ارائه می‌کنند که بعضاً به نکات بسیار ارزشمندی هم اشاره می‌کنند که از آنجا که این مراسم در زمره برنامه‌های مناسبتی قرار می‌گیرند، عمدتاً آنچه که مطرح می‌شود، علیرغم ارزش و اهمیتی که دارند، همان‌گونه که معمولاً روال مراسم مناسبتی است، بیشتر جنبه یادآوری دارند و آن‌ها را می‌توان حتی از نوع سخنانی دانست که گوینده به مخاطبان می‌گوید با این قید مستتر که آنان از آن سخنان ممکن است پند بگیرند و یا ملال. اکنون در اولین شماره سال 1403 که مصادف با فصل بهار و ماه اردیبهشت که شامل روز معلم است، مناسب دیده شد که به همین بهانه چند کلامی گفته شود با این امید که نکات مطرح شده را در وهله اول خودمان، و سپس خوانندگان گرامی، در هر منصب و موقعیتی که هستند، مورد عنایت قرار دهند؛ باشد که نتیجه آن، چه پند باشد و چه ملال، انگیزه‌ای باشد برای نهادن خشتی بر خشت‌های قبلی در ساخت عمارت علم و دانش در کشور. اولین نکته که از نظر اینجانب بسیار حائز اهمیت است و این بزرگداشت و همة فعالیت‌های منتسب به این روز به دلیل آن صورت می‌گیرد، ارج گذاری به مقام معلم و استاد است. چیزی که خوشبختانه در طول تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران عزیز مستتر در تاریخ تمدن این مرز و بوم و جزء لایتجزّای ادب و تربیت این مردمان بوده، تا جایی که سعدی شیرین سخن در حکایت چهارم از باب هفتم کتاب شریف گلستان، از روی حکمت پیام داده است که: «جور استاد به ز مهر پدر» است. تشریح و تشریع این امر مهم باید در همه سطوح آموزشی و اجتماعی در نظر بوده و ترجیع بند گفتارها و برنامه های آموزشی و تربیتی باشد. دومین نکته حائز اهمیت از نظر اینجانب، ارج‌گذاری به رشته خودمان است، خواه آن را کتابداری بنامیم یا اطلاع‌رسانی و یا علم اطلاعات و دانش‌شناسی. اندکی مطالعه و تجربه در این حوزه نشان می‌دهد که ظرفیت‌های آن به گونه­ای است که محتوای این رشته می­تواند از حجم یک مشت تا گسترة اقیانوسی پهناور را در بر بگیرد. متأسفانه بخاطر کاستی­هایی که به ویژه در گذشته در فهم و برخورد با این رشته وجود داشته، درونمایه و ظرفیت­های آن به درستی روشن و عیان نشده و اغلب برداشت­های تقلیلی و کاهنده از آن شده است؛ این در حالی است که به شهادت زمینه­های موضوعی بی­شماری که امروزه در مقالات و کتب و رساله‌ها و پژوهش­ها می­توان دید، بخوبی می­توان به استعداد و غنای آن پی برد و از پرتو این محسّنه کسانی که در این حوزه به مطالعه و پژوهش و خدمت مشغولند می­توانند به دور از هرگونه خود کم بینی، نهایت افتخار و بالندگی را نسبت به خود و رشته خود داشته باشند. سومین نکته بسیار مهم این است که لازم است در این رشته به گونه­ای عمل شود که همپای رشد و تحولاتی که این رشته در جهان به خود می­گیرد، پیش رفت و از قافله عقب نماند. از آنجا که به‌خصوص در جامعة ما هنوز وجوه سنتی و قدیمی این علم در بعضی از مواقع و مراکز به کار می­آید، دست اندرکاران نباید از پیشرفت­ها غافل شده و در ماندآب سنت گرفتار بمانند؛ بلکه باید«افشار» گونه و ماهرانه با امواج نو در دریای سنت آشنا شده و آن‌ها را بپذیرند و از آن‌ها بهره­برداری کنند. از این رو، بر همة ما شاگردان این مکتب واجب است که ضمن شناسایی و ارج گذاری به استادانمان و حفظ حرمت آنان، از یک سو به تهدات علمی و اخلاقی و تربیتی خود پایبند باشیم، و از سوی دیگر، با علوم و فنون نوین آشنا شده و مسیر حرکت خود را در از میان شاهراه­ها و کوچه­های تمدن اخلاق‌گرا و انسان‌گرای نوین که بالندگی علمی و معرفتی و فناورانه بشر امروزی را به همراه دارند قرار دهیم.

چکیده هدف: تحلیل شکاف ذخیره و بازیابی تصاویر در آرشیوهای تصویری خبر صدا و سیما و ارائه الگوی رفع شکاف برای ذخیره و بازیابی تصاویر برای رضایت کاربران

روش: پژوهش ترکیبی و از نظر هدف کاربردی . با تطبیق مولفه های رویکرد بازیابی پائو" با نیازهای صدا و سیما مولفه‌های گزینش تصاویر، نیروی انسانی، رعایت استانداردها، راهبردهای جستجو، زیرساخت‌ها و نرم‌افزار استخراج و گویه متناظر برای هر یک از عناوین شش‌گانه به دست آمد. جامعه آماری 120 نفر از عوامل خبری صدا و سیما در تهران و مراکز استان‌ها بود که 99 نفر (5/ 82) درصد به پرسشنامه پاسخ دادند. روایی و پایایی پژوهش ارزیابی و ضریب آلفای کرونباخ 94/0 شد.

یافته‌ها: تحلیل اطلاعات نشان داد با برآورده شدن ترجیحات کاربران کیفیت ذخیره و بازیابی تصاویر در آرشیوها و کیفیت پخش خبرها ارتقا یافته و سبب رضایت کاربران شود. نتایج نشان داد شکاف مولفه‌ راهبردهای جستجو، زیرساخت‌ها و نیروی انسانی با امتیاز 7/ 37 و 93/ 36 و 9 /36 در وضع بحرانی و با استانداردها فاصله داشته و مطلوب ارزیابی نمی‌شوند. شکاف مولفه‌های گزینش تصاویر، نرم‌افزار و رعایت استانداردها به ترتیب با امتیاز 7 / 36 و 6 / 35 و 2 / 35 در وضع نامطلوب است. همچنین همه موارد شش‌گانه میانگین نمرات وضع موجود پایین‌تر از وضع مطلوب بود.

نتیجه‌گیری: به کارگیری مولفه‌های شش‌گانه رویکردهای بازیابی پائو میتواند نقش مهمی در تسهیل ذخیره و بازیابی تصاویر داشته و کاربران در کوتاه‌ترین زمان به تصاویر دست یابند، بهره‌وری استفاده از تصاویر افزایش یافته و آرشیوها به صورت یکپارچه، بدون محدودیت زمان و مکان با حذف موازی کاری در دسترس کاربران قرار گیرند. نتایج پژوهش می‌تواند، به یکپارچه‌سازی ذخیره و بازیابی تصاویر در شبکه‌های مختلف خبری کمک کند.

چکیده هدف اصلی پژوهش، تحلیل نقش راهبردی کتابخانه‌های عمومی در ژئوپلیتیک اطلاعات ایران است. این پژوهش، از نظر هدف، کاربردی با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی)است.
گردآوری اطلاعات بخش کیفی از مصاحبه نیمه ساختار یافته و در بخش کمّی از پرسشنامه محقق‌ساخته استفاده شد. جامعة آماری در بخش کیفی، 13 نفر از خبرگان و اساتید دانشگاه است که با روش هدفمند مبتنی بر معیار انتخاب شدند. تجزیه و تحلیل داده‌های کیفی از روش تحلیل محتوای کیفی انجام یافت. جامعه بخش کمّی پژوهش شامل مدیران‌کل و معاونان ادارات‌کل کتابخانه‌های عمومی کشور وکتابداران استان های دارای کتابخانه اصلی و مرکزی در پنج خوشه شمال، جنوب، شرق، غرب و مرکز کشور شامل 10 استان بود و 201 پرسشنامه کامل پس از پاسخگویی دریافت شده و تحلیل یافته ها از طریق تحلیل عاملی انجام پذیرفت.
یافته‌ها نشان می‌دهدکتابخانه‌ها تلویحاً از جهت تقویت هویت فرهنگی و ارتقای آگاهی‌های عمومی، خصوصاً از منظر تقویت هویت ایرانی-اسلامی، به عنوان یکی از سه مولفه اصلی جغرافیای سیاسی نقش دارند . همچنین بر اساس یافته‌ها، تامین متمرکزمنابع توسط نهاد کتابخانه ها که کاربران نقش آشکار و اثرگذاری در فرایند انتخاب ندارند با رویکرد جریان آزاد اطلاعات در تناقض است. برلزوم توجه سیاست‌گذاران ملی به نقش کتابخانه‌های عمومی به عنوان یک فضای گفتمانی عمومی در انتقال فرهنگ و اطلاعات و پایگاهی برای تقویت قدرت دفاع نرم، آموزش و تبیین نقش مشخص به کتابداران، توسعه زیرساخت‌های فناورانه کتابخانه‌ها، تامین منابع بر اساس نیازهاو خواست مخاطب، پایش هدفمند فعالیت‌ها و افزایش خدمات گیرندگان از کتابخانه‌های عمومی تاکیدشد.
نتیجه‌گیری: بمنظور نقش‌آفرینی کتابخانه‌ها در ژئوپلیتیک اطلاعات ایران بایدجامعه کاربران بیشتری درمعرض بهره‌مندی از خدمات کتابخانه‌هاقرار گیرند. همچنین،سیاست‌گذاران ملی به نقش این مراکز بعنوان فضای گفتمانی عمومی وپایگاهی برای تقویت هویت ملی وقدرت دفاعی نرم برنامه ریزی کنند.

چکیده هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی کاربردپذیری نقشه­های حاصل از تحلیل هم­واژگانی پروانه­های ثبت اختراع حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی با استفاده از نظرات خبرگان این حوزه علمی است.
روش‌شناسی: این پژوهش در دو مرحله انجام شده است. در مرحله اول برای استخراج مفاهیم و ترسیم نقشه­های موضوعی بر مبنای شاخص­های مرکزیت رتبه، بینابینی و نزدیکی از فن تحلیل هم­واژگانی استفاده شد. سپس در مرحله دوم با استفاده از تکنیک دلفی از نظرات گروهی از متخصصان حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی برای بررسی کاربردپذیری نقشه­ها و تحلیل­های استخراج شده در مرحله اول، استفاده شد. جامعه آماری پژوهش حاضر در مرحله اول، کلیه پروانه­های ثبت اختراع حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی که در پایگاه اداره ثبت اختراع و علائم تجاری آمریکا در بازه زمانی 1984 تا 2014 میلادی ثبت شده است، می­باشد. در مرحله دوم این پژوهش، جهت اجرای روش دلفی، پنلی متشکل از جمعی از متخصصان حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی که سابقه خدمت و فعالیت در این حوزه را داشتند، تشکیل شد.
یافته‌ها: نقشه­های موضوعی توانسته­اند در ارائه تصویری کلی از محتوای پروانه­های ثبت اختراع حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی مفید واقع شوند. اگر نقشه­های علمی حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی به یک نقشه راه تبدیل شوند می­توانند تأثیرات مثبتی بر تصمیمات متخصصان این حوزه علمی بگذارند. همچنین با برطرف کردن نواقص موجود در نقشه­های علمی حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی می­توان به بهبود فناوری­های موجود در این حوزه دست یافت. بنابراین نقشه­های علمی ترسیم شده، می­توانند ابزار مناسبی برای کسانی باشند که می­خواهند درک اولیه­ای از پروانه­های ثبت اختراع حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی به‌دست آورند.
نتیجه‌گیری: نقشه­های به‌دست آمده از تحلیل هم­واژگانی پروانه­های ثبت اختراع حوزه تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی توانسته­اند در درک محتوای این حوزه علمی مؤثر واقع شوند.

چکیده هدف: مطالعه‌ی حاضر باهدف شناسایی جایگاه اقتصادی صنعت نشر الکترونیک در ایران با نگاهی حقوقی، بررسی صرفه‌های اقتصادی آن، امکان جایگزینی کتاب الکترونیک به‌جای کتاب کاغذی و واکاوی آینده پیش‌روی این صنعت در ایران، انجام گرفته است.
روش‌شناسی: مقاله حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از روش مصاحبه، نگارش‌یافته ‌و روش نمونه‌گیری پژوهش بر‌اساس روش غیرتصادفی نمونه‌گیری گلوله برفی استوار است که یافته‌های تحقیق با استفاده از روش کیفی گراندد تئوری بیان گردیده ‌است.
یافته‌ها: امکان جایگزینی کتاب الکترونیک به‌جای کتاب چاپی و کاغذی در وضعیت کنونی امری نامحتمل به‌نظر می‌رسد. بر طبق آرای کارشناسان، صنعت نشر الکترونیک کتاب، صنعتی با صرفه‌های اقتصادی برای ناشران، پدیدآورندگان و خوانندگان می‌باشد و می‌تواند با کاهش قیمت کتاب، فصلی نو را در عرصه کتاب‌خوانی ایران آغاز نماید که این امر نیازمند توجه به قانون‌ حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان، اشاعه و ترویج کتاب‌خوانی در جهت بالا بردن میزان سرانه مطالعه، ایجاد زیرساخت‌های نشر الکترونیک و نیز تأمین امنیت شغلی ناشران الکترونیک است تا آینده نشر الکترونیک آینده‌ای روشن و توسعه‌محور باشد.
نتیجه‌گیری: بر طبق نتایج پژوهش، بررسی صنعت نشر الکترونیک کتاب در ایران نشان می‌دهد، این صنعت هنوز به جایگاهی اقتصادی فراخور وضعیت خود در سطح بین‌المللی نرسیده و هنوز بازار کالایی از کتاب الکترونیک به‌طور کامل تشکیل نشده‌ است تا بتواند نیاز‌های مصرف‌کنندگان را پاسخگو باشد.

چکیده هدف: بخشی از ارتباطات بشری وابسته به تصویر است و از آنجا که پژوهش‌های حوزه هنر نیز اغلب تصویر محور بوده، هدف مقاله حاضر به طور عمده شناسایی و معرفی شیوه‌های تحلیل مقالات این حوزه به منظور آگاهی و شناخت‌ گونه‌های تحلیل این مقالات در ذیل دو رویکرد کمی وکیفی است.
روش‌شناسی: ﭘﮋوﻫﺶ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ روش‌ﻫﺎی ﻋﻠﻢ ﺳﻨﺠﯽ و ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﻪﻫﺎی ﺣﻮزه هنر انجام شده است. در این فرآیند مقالات 11 مجله علمی تعیین اعتبار شده به وسیله کمسیون نشریات علمی وزارت علوم تحقیقات و فناوری، در بازة زمانی سال 1398 بازیابی و در مجموع ۲۹۱ مقاله علمی استخراج و بررسی شد. در ادامه بخش روش‌شناسی مقاله‌های دریافت  شده به کمک روش‌های علم سنجی، تحلیل و داده‌های موردنیاز استخراج شد. برای استخراج داده‌ها از نرم افزار اکسل استفاده شده است
یافته‌ها: ﯾﺎﻓﺘﻪﻫﺎی این پژوهش ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ از۲۹۱ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ،۲۵۶ ﻣﻘﺎﻟﻪ (۸۸ درﺻﺪ) رویکرد کیفی، ۲۰ﻣﻘﺎﻟﻪ (۷ درﺻﺪ) با روﯾﮑﺮد ﮐﻤﯽ و ۱۵ مقاله (۵ درصد) رویکرد ترکیبی و فراترکیب داشته اﺳﺖ. همچنین در این میان ۱۹۳ ﻣﻘﺎﻟﻪ (۶۶ درﺻﺪ) ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از مطالعات کتابخانه‌ای دادهﻫﺎی خود را ﮔﺮدآوری کرده‌اند و روش ترکیبی (کتابخانه‌ای-میدانی) ﺑﺎ۲۱ درﺻﺪ در ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻌﺪی ﺑﻪ ﻋﻨﻮان روش ﮔﺮدآوری داده‌ها ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان ﻗﺮارﮔﺮﻓﺘﻪ‌ است.
نتیجه‌گیری: براساس آنچه در یافته‌های این مقاله دیده شد علیرغم اینکه بسیاری از مقالات حوزه هنر با رویکردهای موضوعی متفاوت و دربافت‌های متنوع است اما بخش قابل توجهی از این مقالات (بالغ بر 45 درصد)، گونه‌های تحلیل آن‌ها توصیفی و تحلیلی بیان شده است. گرچه گونه‌های این تحلیل غالباً در ذیل حوزه رویکردهای کیفی تحقیق است و رویکرد کیفی نیز عمدتاً محقق محور است؛ بنظر می‌رسد با توجه به تصویری بودن غالب مقالات هنری تنوع گونه‌های تحلیل می‌تواند نتایج این تحقیق را دقیق‌تر کرده و سلیقه نویسندگان را در نتیجه‌گیری محدودتر کند.

چکیده هدف: هدف پژوهش حاضر، سنجش سطوح کیفیت خدمات کتابخانه دانشگاه صنعتی جندی‌شاپور دزفول با بهره‌گیری از ابزار لایب‌کوال، تعیین وضعیت مؤلفه‌های آن از دیدگاه کاربران و تعیین مؤلفه‌های مستلزم ارتقاء است.
روش‌شناسی: ضعیت مؤلفه‌های آن از دیدگاه کاربران و تعیین مؤلفه‌های مستلزم ارتقاء است‌. روش‌شناسی: پژوهش از نوع پیمایش توصیفی است. جامعه پژوهش شامل سه هزار دانشجو کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشگاه و عضو کتابخانه است. نمونه‌گیری به روش تصادفی ساده و حجم نمونه آماری بر اساس جدول مورگان 341 نفر برآورد شده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد کتابخانه توانسته است در برخی از گویه‌های پرسشنامه لایب‌کوال، حداقل رضایت کاربران خود را فراهم نماید و میانگین سطح خدمات دریافتی از نظر کاربران در مؤلفه اثر خدمت بیش‌تر از دو مؤلفه دیگر و در جامعه نیز" با بالاترین حد اعتماد بین 32/3 تا 57/3 در رتبه اول و پس از آن مؤلفه "کنترل اطلاعات" با حد اعتماد بین 86/2 تا 11/3 در رتبه دوم و در آخر مؤلفه "کتابخانه به عنوان مکان" با حد اعتماد بین 52/2 تا 79/2 در رتبه‌ سوم قرار دارد.
نتیجه‌گیری: سطح خدمات دریافتی کاربران کتابخانه در مؤلفة "اثر خدمت" در سطح حداقل انتظارها است و تفاوت معناداری با آن در سطح جامعه ندارد ولی خدمات دریافتی کاربران در مؤلفة "کتابخانه به عنوان مکان" تفاوت معناداری با سطح حداقل و حداکثر انتظارهای کاربران در جامعه دارد و بیش‌ترین میزان شکاف در حد کفایت نیز در این مؤلفه‌ دیده می‌شود. در مؤلفة "کنترل اطلاعات" نیز سطح خدمات دریافتی کاربران از کتابخانه با سطح حداقل انتظارهای کاربران تفاوت معناداری ندارد ولی تفاوت آن با سطح حداکثر انتظار کاربران معنادار است.